ಕೇಶವನಂದ ಭಾರತಿ ಪ್ರಕರಣ, 1973 ಮತ್ತು ಮೂಲ ರಚನಾ ಸಿದ್ಧಾಂತ (Basic Structure Doctrine)

ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಕಾನೂನಿನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕೇಶವನಂದ ಭಾರತಿ ವಿರುದ್ಧ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ – 1973 (Kesavananda Bharati v. State of Kerala) ಪ್ರಕರಣವು ಅತ್ಯಂತ ಮೈಲಿಗಲ್ಲು ಎನಿಸಿದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತೀರ್ಪಾಗಿದೆ. ಈ ಒಂದು ಪ್ರಕರಣದಿಂದ ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನ ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ತತ್ವ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಅದೇ Basic Structure Doctrine ಅಂದರೆ ಮೂಲ ರಚನಾ ಸಿದ್ಧಾಂತ.

ಈ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಮಾತ್ರ, ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಬಹುದು?, ಸಂಸತ್ತಿನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ (Amendment Power) ಯಾವುದೇ ಮಿತಿ ಇದೆಯೇ? ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಪರಿಶೀಲನೆ (Judicial Review) ಎಂದರೇನು? ಎಂಬ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉತ್ತರ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಬನ್ನಿ, ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರಕರಣದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಯಾಮವನ್ನು ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸೋಣ.

1. ಕೇಶವನಂದ ಭಾರತಿ ಯಾರು ಮತ್ತು ಪ್ರಕರಣದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಏನು?

ಮೊದಲಿಗೆ ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರಕರಣದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಕೇಶವನಂದ ಭಾರತಿ ಅವರ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ.

• ಎಡನೀರು ಮಠದ ಸ್ವಾಮೀಜಿ: ಶ್ರೀ ಕೇಶವನಂದ ಭಾರತಿ ಅವರು ಕೇರಳದ ಕಾಸರಗೋಡು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಎಡನೀರು ಮಠದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು.
• ಭೂ ಸುಧಾರಣಾ ಕಾನೂನುಗಳು: ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭೂ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಸರ್ಕಾರ ಹಲವು ಕಠಿಣ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿತು. ಜಮೀನ್ದಾರಿ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಮರುಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವುದು ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು.
• ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮೊರೆ: ಈ ಭೂ ಸುಧಾರಣಾ ಕಾನೂನುಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಎಡನೀರು ಮಠಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಕೆಲವು ಆಸ್ತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಭೂಮಿಗಳು ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಒಳಪಡುವಂತಾಯಿತು. ಮಠದ ಆಸ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಇದು ನೇರ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿದ್ದರಿಂದ, ಕೇಶವನಂದ ಭಾರತಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ರಿಟ್ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.

ಆದರೆ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಈ ಪ್ರಕರಣವು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಒಂದು ಮಠದ ಆಸ್ತಿಯ ಹಕ್ಕಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಇದು ಮುಂದೆ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ರಕ್ಷಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಹೋರಾಟವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು.

2. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷದ ಹಿನ್ನೆಲೆ

ಈ ಪ್ರಕರಣದ ತೀರ್ಪಿಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿದ್ದು ಹಿಂದಿನ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಸಂಘರ್ಷಗಳು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ನಡುವೆ ಅಧಿಕಾರದ ಶ್ರೇಣಿಯ ಬಗ್ಗೆ ದೊಡ್ಡ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಸಂವಿಧಾನದ ಯಾವುದೇ ಭಾಗವನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ಬಂದಿತು.

ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನೀಡಿದ್ದ ಹಿಂದಿನ ತೀರ್ಪುಗಳು ಹೀಗಿದ್ದವು:

1. ಶಂಕರಿ ಪ್ರಸಾದ್ ಪ್ರಕರಣ (1951) ಮತ್ತು ಸಜ್ಜನ್ ಸಿಂಗ್ ಪ್ರಕರಣ (1965): ಈ ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್, ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (Fundamental Rights) ಸೇರಿದಂತೆ ಯಾವುದೇ ವಿಧಿಯನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಎಂದು ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತ್ತು.
2. ಗೋಲಕನಾಥ್ v. ಪಂಜಾಬ್ ರಾಜ್ಯ (1967): ಆದರೆ, ಗೋಲಕನಾಥ್ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ನಿಲುವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿತು. ಸಂಸತ್ತು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲು ಅಥವಾ ಕಡಿತಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು 11 ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳ ಪೀಠವು ಬಹುಮತದ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತು.

ಈ ತೀರ್ಪಿನಿಂದಾಗಿ ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷ ತೀವ್ರವಾಯಿತು. ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಸಂಸತ್ತು ಮುಂದಿನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು.

3. ಪ್ರಮುಖ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು: 24ನೇ, 25ನೇ ಮತ್ತು 29ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು

ಗೋಲಕನಾಥ್ ಪ್ರಕರಣದ ತೀರ್ಪಿನಿಂದ ಹಿನ್ನಡೆ ಅನುಭವಿಸಿದ ಸಂಸತ್ತು, ತನ್ನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು (Amendment Power) ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸರಣಿ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು:

• 24ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ, 1971: ಈ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 368 (Article 368) ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟನೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಸಂವಿಧಾನದ ಯಾವುದೇ ಭಾಗವನ್ನು, ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ, ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಎಂದು ಶಾಸನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.
• 25ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ, 1971: ಇದು ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ (Property Rights) ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳಿಗೆ (Directive Principles of State Policy – DPSP) ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ತರಲಾದ ತಿದ್ದುಪಡಿಯಾಗಿದೆ.
• 29ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ, 1972: ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದ ಭೂ ಸುಧಾರಣಾ ಕಾಯ್ದೆಗಳನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಒಂಬತ್ತನೇ ಅನುಸೂಚಿಗೆ (Ninth Schedule) ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಯಿತು.

ಕೇಶವನಂದ ಭಾರತಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೂಲ ಅರ್ಜಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಹೊಸ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಿಂಧುತ್ವವನ್ನೂ ಕೂಡ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಸವಾಲು ಹಾಕಿದರು.

4. ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮುಂದೆ ಬಂದ ಗಂಭೀರ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು

ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನು ಮನಗಂಡು, ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದಾದ 13 ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳ ಸಂವಿಧಾನ ಪೀಠವನ್ನು (Constitution Bench) ರಚಿಸಿತು. ಪೀಠದ ಮುಂದೆ ಇದ್ದ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೆಂದರೆ:

• ವಿಧಿ 368 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಸಂವಿಧಾನದ ಯಾವುದೇ ಭಾಗವನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ ಅಪರಿಮಿತ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೇ?
• ಸಂಸತ್ತು ಬಯಸಿದರೆ ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರದ್ದುಪಡಿಸಬಹುದೇ?
• ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸರ್ವಾಧಿಕಾರವನ್ನಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಬಹುದೇ?
• ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಪರಿಶೀಲನೆ (Judicial Review) ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳಬಹುದೇ?
• ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಬುಡಮೇಲು ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದ್ದಿತೇ?

5. ಐತಿಹಾಸಿಕ ತೀರ್ಪು ಮತ್ತು ಮೂಲ ರಚನಾ ಸಿದ್ಧಾಂತ (Basic Structure Doctrine)

ದೀರ್ಘಕಾಲದ ವಾದ-ವಿವಾದಗಳ ಬಳಿಕ, 1973ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 24ರಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ತನ್ನ ಮಹತ್ವದ ತೀರ್ಪನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು. ಇದು 7:6 ರ ತೆಳು ಬಹುಮತದ (Narrow Majority) ಐತಿಹಾಸಿಕ ತೀರ್ಪಾಗಿತ್ತು.

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲಿತ ನಿಲುವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು:

1. ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯಿತು. ಅಂದರೆ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಸಂಸತ್ತು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಬಹುದು ಎಂದರು.
2. ಆದರೆ, “ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರಚನೆಯನ್ನು (Basic Structure) ನಾಶಪಡಿಸುವ ಅಥವಾ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿತು.

ಇದೇ ಭಾರತೀಯ ಕಾನೂನು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ‘ಮೂಲ ರಚನಾ ಸಿದ್ಧಾಂತ’ (Basic Structure Doctrine) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹತ್ವದ ತತ್ವವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಸರಳ ಅರ್ಥವೆಂದರೆ: “ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದರ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬುಡಮೇಲು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.”

6. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ (Basic Structure) ಏನೆಲ್ಲಾ ಸೇರಿವೆ?

ಕೇಶವನಂದ ಭಾರತಿ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಮೂಲ ರಚನೆಯ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಂತರದ ಹಲವು ತೀರ್ಪುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಲ ರಚನೆಯ ಭಾಗಗಳಾವುವು ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರಮುಖವಾದವುಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:

• ಸಂವಿಧಾನದ ಸರ್ವೋಚ್ಚತೆ (Supremacy of the Constitution): ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂವಿಧಾನವೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಕಾನೂನು.
• ಕಾನೂನಿನ ಆಳ್ವಿಕೆ (Rule of Law): ಕಾನೂನಿನ ಮುಂದೆ ಎಲ್ಲರೂ ಸಮಾನರು.
• ಅಧಿಕಾರಗಳ ವಿಭಜನೆ (Separation of Powers): ಶಾಸಕಾಂಗ, ಕಾರ್ಯಂಗ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ನಡುವಿನ ಅಧಿಕಾರ ಹಂಚಿಕೆ.
• ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಪರಿಶೀಲನೆ (Judicial Review): ಸಂಸತ್ತು ಮಾಡಿದ ಕಾನೂನುಗಳು ಸಂವಿಧಾನಬದ್ಧವಾಗಿವೆಯೇ ಎಂದು ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಅಧಿಕಾರ.
• ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ (Independence of Judiciary): ಸ್ವತಂತ್ರ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆ.
• ಧರ್ಮನಿರಪೇಕ್ಷತೆ (Secularism): ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳಿಗೂ ಸಮಾನ ಗೌರವ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಧರ್ಮವಿಲ್ಲದಿರುವುದು.
• ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ (Democracy): ಜನರಿಂದ, ಜನರಿಗಾಗಿ, ಜನರಿಗೋಸ್ಕರ ಇರುವ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ.
• ಸಂಯುಕ್ತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Federalism): ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಅಧಿಕಾರ ಹಂಚಿಕೆ.

7. ಕೇಶವನಂದ ಭಾರತಿ ಪ್ರಕರಣದ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ

ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತೀರ್ಪು ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ದೂರಗಾಮಿ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿತು:

• ಸಂಸತ್ತಿನ ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಕಡಿವಾಣ: ಸಂಸತ್ತು ತನಗೆ ಬೇಕಾದಂತೆ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಬಹುದು ಎಂಬ ಮನೋಭಾವಕ್ಕೆ ತಡೆಹಾಕಲಾಯಿತು.
• ಸಂವಿಧಾನದ ಸರ್ವೋಚ್ಚತೆ ರಕ್ಷಣೆ: ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗಿಂತ ಸಂವಿಧಾನವೇ ಶಾಶ್ವತ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡದು ಎಂಬ ಸಂದೇಶ ನೀಡಲಾಯಿತು.
• ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ ಬಲಗೊಳ್ಳುವುದು: ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಜವಾದ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ (Guardian of the Constitution) ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಿತು.

ಮುಕ್ತಾಯ

“ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಬಹುದು; ಆದರೆ ಅದರ ಮೂಲ ರಚನೆಯನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ” – ಇದೇ ಕೇಶವನಂದ ಭಾರತಿ ಪ್ರಕರಣದ ಸಾರಾಂಶವಾಗಿದೆ. ಕಾನೂನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ, ವಕೀಲರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ತಯಾರಾಗುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರಿವು ಇರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಅವಶ್ಯ.